حجت الاسلام احمد ذاکری مدیر نمایندگی شورای سیاستگذاری ائمه جمعه استان آذربایجان شرقی، به بررسی چالشها، ظرفیتها و راهبردهای نوین ارتقای کارکردهای این نهاد مقدس پرداخت.
وی با تأکید بر لزوم عبور از نگاههای سنتی که مسجد را تنها به محل اقامه نماز و مراسم ترحیم تقلیل میدهند، خواستار تبدیل این اماکن به قرارگاههای پویای فرهنگی، پاتوقهای جذاب برای نسل جوان، مراکز ارائه خدمات اجتماعی و کانونهای اصلی مدیریت بحران در سطح محلات شد.
خبرنگار حوزه : در ابتدا بفرمایید فلسفه نامگذاری سی و یکم مردادماه به عنوان روز جهانی مسجد چیست و این مناسبت چه پیامدی برای جهان اسلام دارد؟
حجتالاسلام ذاکری: تقویم رسمی کشورمان سیمین روز از مردادماه را به نام «روز جهانی مسجد» مزین کرده است؛ مناسبتی که با ابتکار عمل جمهوری اسلامی ایران و تأیید سازمان کنفرانس اسلامی بنا نهاده شد. هدف غایی این نامگذاری، بیدار کردن افکار عمومی مسلمانان سراسر جهان نسبت به جایگاه قدسی مسجدالاقصی و ایجاد سدی محکم در برابر تحرکات خصمانه رژیم اشغالگر قدس علیه مقدسات اسلامی است. البته باید مراقب بود که این روز تنها به یک تقویم نمادین و برگزاری چند همایش تکراری و سخنرانیهای کلیشهای ختم نشود؛ بلکه باید آن را نقطه عطفی برای بازنگری در رسالتهای حقیقی مساجد و ریشهیابی مشکلات کنونی این اماکن در جامعه دانست.
خبرنگار حوزه : رهبر شهید انقلاب همواره تعبیر ویژه «قرارگاه فرهنگی» را برای مساجد به کار میبرد. مفهوم عملیاتی این تعبیر چیست و جایگاه تاریخی مساجد را چگونه ارزیابی میکنید؟
حجتالاسلام ذاکری: رهبر شهید با نگاهی عمیق و راهبردی، مسجد را به مثابه «قرارگاه فرهنگی محله» ترسیم کرده یودند. مفهوم قرارگاه یعنی هسته مرکزی فرماندهی، طراحی، ساماندهی و راهبری تمام جریانات فرهنگی و اجتماعی در یک جغرافیای مشخص. اگر با این لنز به مساجد بنگریم، گرهِ بسیاری از معضلات محلی باز خواهد شد. در دوران طلایی صدر اسلام نیز، مسجدالنبی (ص) صرفاً یک عبادتگاه نبود؛ بلکه کانون حکمرانی، دادرسی، تعلیم و تربیت، همفکری، ساماندهی قوای نظامی، پناهگاه مستمندان و حتی محل استقرار اسرای جنگی به شمار میرفت. تقلیل دادن چنین نهاد جهانشمولی به یک نمازخانه صرف، در حق هویت اصیل آن جفاست. در تاریخ معاصر نیز، مساجد موتور محرک انقلاب اسلامی در سازماندهی مردمی و خنثیسازی پروپاگاندای رژیم پهلوی بودند و در دوران دفاع مقدس نیز به عنوان خط مقدم لجستیک، اعزام نیرو و تقویت روحیه جامعه عمل کردند.
خبرنگار حوزه : با توجه به این پیشینه درخشان، آیا مساجد امروز توانستهاند همگام با تغییرات سریع جامعه حرکت کنند؟ مهمترین آسیبهای فعلی در این حوزه کدامند.
حجتالاسلام ذاکری: اگر بخواهیم نگاهی واقعبینانه داشته باشیم، باید بپرسیم که آیا خانههای خدا همپای دگرگونیهای پیچیده اجتماعی، رسانهای و فرهنگی امروز پیش رفتهاند و آیا جوانان با همان حرارت نسلهای پیشین قدم در مساجد میگذارند؟ متأسفانه یکی از جدیترین آسیبهای فعلی، محصور شدن کارکرد مساجد به اوقات شرعی و مجالس عزا است. مسجدی که در طول روز قفل بر در دارد، نمیتواند پناهگاه مردم باشد. توجیههایی نظیر فقدان خادم یا دغدغههای امنیتی نباید مانع باز بودن مداوم درهای مسجد در طول روز شود. این اماکن باید به پاتوقی امن برای گفتمانسازی، آموزش، تفریحات سالم، مشاوره و رفع کدورتهای محلی تبدیل شوند و هر اقشاری بتواند به راحتی در آن حضور یابد.
خبرنگار حوزه : در ایجاد این پویایی، سهم متولیان امر از جمله ائمه جماعات و هیئت امنا چقدر است و چگونه میتوان نسل جوان را به این فضا پیوند زد؟
حجتالاسلام ذاکری: نبض تپنده هر مسجد، امام جماعت آن است. یک روحانی موفق کسی است که رسالت خود را به محراب نماز محدود نکند؛ بلکه پدر معنوی محله باشد، با اهالی معاشرت کند، به عیادت بیماران برود و در بزنگاههای شادی و غم کنار مردم بایستد. از سوی دیگر، هیئتهای امنا نیز باید رویکرد مداخلهجویانه و تصدیگرایانه خود را به نقش تسهیلگری تغییر دهند. محافظهکاری مفرط برخی اعضای هیئت امنا و سد کردن راه ایدههای نوآورانه، عامل اصلی دلزدگی نسل جدید است. کلید موفقیت، اعتماد عملی به جوانان و واگذاری مسئولیتهای کلیدی به آنهاست؛ چرا که ایجاد حس تعلق خاطر در جوانان، باعث شکوفایی و تزریق نشاط معنوی به فضای مسجد میشود. بر خلاف تصورات غلطی که مسجد را محیطی صرفاً حزنآلود میدانند، سیره معصومین (ع) نشان میدهد که این مکان باید کانون شادابی مشروع، مسابقات علمی و ورزشی و جشنهای مذهبی باشد.
خبرنگار حوزه : مساجد در زمینه کنترل ناهنجاریهای اجتماعی و تحکیم بنیان خانواده چه ظرفیتهایی دارند؟
حجتالاسلام ذاکری: سرمایهگذاری برای جذب نوجوانان به مسجد، در حقیقت تضمینکننده امنیت و سلامت کل جامعه است. بسیاری از گرفتاران گرداب اعتیاد و بزهکاری، چنانچه در سنین پایه با فضای معنوی مسجد گره میخوردند، سرنوشت متفاوتی داشتند. در این میان، پیوند راهبردی میان دو نهاد تربیتی «مسجد» و «مدرسه» بسیار حیاتی است که با اقداماتی نظیر برگزاری اردوهای مشترک و حضور روحانیون در مدارس محقق میشود. همچنین خانوادهها باید بدانند که هیچ کلاس آموزشی جایگزین تربیت دینی نمیشود؛ پرورش فرزندی مأنوس با مسجد، او را در برابر تهاجمات اخلاقی واکسینه میکند. مساجد همچنین میتوانند با ارائه خدمات مشاورهای در زمینه همسرداری و فرزندپروری، نقش مؤثری در ترویج سبک زندگی اسلامی و رفع چالشهای روزمره خانوادهها ایفا کنند.
خبرنگار حوزه : با توجه به نفوذ فضای مجازی و شرایط اقتصادی جامعه، مساجد چگونه میتوانند در این عرصههای نوین ورود پیدا کنند؟
حجتالاسلام ذاکری: امروز جذب مخاطب با متدهای سنتی غیرممکن است. مساجدی که در زیستبوم مجازی حضور ندارند، عملاً طیف وسیعی از مخاطبان بالقوه خود را از دست دادهاند. تولید محتوای هوشمندانه و متناسب با ذائقه جوانان در شبکههای اجتماعی یک ضرورت انکارناپذیر است. در بُعد اقتصادی و اجتماعی نیز، راهاندازی صندوقهای قرضالحسنه، ایجاد بازارچههای خیریه و مدیریت هدفمند کمکهای مردمی برای ریشهکنی فقر در محلات از رسالتهای مساجد است. درخشش مساجد در دوران همهگیری کرونا و تبدیل شدن آنها به پایگاههای مواسات، اثبات کرد که این نهاد تا چه حد میتواند در کاهش آلام اجتماعی مؤثر باشد. البته شرط همه این موفقیتها آن است که مسجد از آفت سیاستزدگی و جناحبندیها دور بماند و چتر وحدت خود را بر سر تمام سلایق بگستراند.
خبرنگار حوزه : آیا زیرساختهای فیزیکی و معماری مساجد کنونی پاسخگوی این حجم از انتظارات و کارکردهای متنوع هست؟
حجتالاسلام ذاکری: قطعاً نیازمند یک بازنگری اساسی در معماری مساجد هستیم. مسجدی که صرفاً از یک شبستان تشکیل شده باشد، ابزار لازم برای پاسخگویی به نیازهای چندوجهی مخاطبان را ندارد. نقشههای مساجد باید به گونهای طراحی شوند که فضاهایی نظیر سالنهای مطالعه و ورزش، کتابخانه، مهدکودک و اتاقهای مشاوره را در خود جای دهند. با چنین زیرساختی است که مساجد میتوانند در مواقع بروز بحرانهایی نظیر سیل و زلزله، به عنوان پایگاههای اصلی لجستیک و امدادرسانی عمل کنند. در کنار این موضوع، باید تأکید کنم که مدیریت مساجد باید کاملاً مردمی باقی بماند، اما این مسئله رافع مسئولیت دولت و نهادهای حاکمیتی در تأمین سختافزارها و زیرساختهای مورد نیاز نیست.
خبرنگار حوزه : در عرصه جهاد تبیین و همچنین تأثیرگذاری در سطح بینالمللی، مساجد چه نقشی بر عهده دارند؟
حجتالاسلام ذاکری: مسجد، خط مقدم و اصلیترین قرارگاه «جهاد تبیین» است. مبلغان باید با زبانی گیرا و منطقی به مصاف شبهات فکری جوانان بروند. اگر روشنگری از محراب مساجد آغاز شود، ضریب نفوذ آن بیبدیل خواهد بود. برای تحقق این امر، برگزاری دورههای مستمر دانشافزایی در حوزههای مدیریت، روانشناسی تبلیغ و سواد رسانهای برای ارکان مسجد ضروری است. در مقیاس جهانی نیز، انقلاب اسلامی خوانش جدیدی از مسجدِ فعال را به دنیا عرضه کرد. از فلسطین تا یمن و لبنان، مساجد کانونهای اصلی بیداری اسلامی و جبهه مقاومت هستند و روز جهانی مسجد، بهترین موعد برای تجدید پیمان با مسلمانان مظلوم و محکومیت جنایات صهیونیستها در مسجدالاقصی است.
خبرنگار حوزه : در پایان، چه برنامههایی برای گرامیداشت این روز در استان آذربایجان شرقی تدارک دیده شده است؟
حجتالاسلام ذاکری: امسال باتوجه به مقارنت روز جهانی مسجد با اربعین تشییع و خاکسپاری رهبر شهید انقلاب و داغ عظیمی که بر دل امت بیدار و مبعوث در فراق امام نشسته است، شعار «مسجد پایگاه مقاومت و خونخواهی» به عنوان شعار محوری روز جهانی مسجد انتخاب شد. ویژه برنامههای بزرگداشت این روز در سراسر استان با اهتزاز پرچم «یا لثارات الحسین ع و أبناء الحسین» و حضور پرشور ائمه جماعت، کارگزاران، بسیجیان و نمازگزاران مساجد در میادین شهرها و خونخواهی رهبر شهید در شامگاه پنجشنبه ۲۹ بهمن آغاز میگردد. در روز جمعه نیز مراسمات مختلفی در پایگاههای نماز جمعه با سخنرانی های پیش از خطبههای نماز جمعه توسط دبیران امور مساجد شهرستانها و ائمه جماعت منتخب برگزار شده و تجلیل از ائمه جماعت و کارگزاران فعال مساجد صورت خواهد گرفت و ائمه جمعه استان نیز در خطبههای نماز جمعه به موضوع مسجد به عنوان پایگاه مردمی دین، خواهد پرداخت.
نظر شما